Interesovanje za odnos razvoja tehnike i roda proizašao je iz radikalnih feminističkih pokreta 60-ih I 70-ih godina prošlog veka, posebno u odnosu na položaj žena u okviru pojedinih naučnih i tehničkih profesija. U tom periodu sve češće počinju da se pojavljuju biografije velikih naučnica poput Rozalind Franklin (Rosalind Franklin)[1] i Barbare MekKlintok ( McClintok)[2] u knjigama A, Sayre (1975) i Evelyn Fox Keller (1983). Tako da je od 1970-ih godina objavljivanje biografskih studija velikih naučnica služilo kao korisna korekcija za glavne tokove istorije nauke, te istraživanje doprinosa žena naučnica postaje uobičajeni deo feminističkih studija.

U kontekstu novog doba zasnovanog na algoritmima, uloga Ejde Lavlejs (Ada Lovelace), kao prve programerke, odnosno autorke algoritma za analitičku mašinu Čarlsa Babedža (Charles Babbege) postaje posebno istaknuta u okviru tehnofeminističkih analiza i studija. Utvrđeno je da su žene imale veliku ulogu i u daljem razvoju računara – priča koja pripada i istoriji Drugog svetskog rata.

Međutim, sa otkrivanjem ovakvih podataka, kritički pristup se postepeno pomerao sa posmatranja uloge izuzetnih žena, na ispitivanje opštih obrazaca o učešću žena u tehnici i nauci. Na dokumentovanje i objašnjenje ograničenog pristupa žena naučnim i tehničkim institucijama i poslovima. Ispitivane su strukturne barijere pristupa određenim studijama ili poljima zapošljavanja. Tako da su mnoge studije identifikovale strukturne prepreke za učešće žena u oblasti tehnologije, prateći polnu diskriminaciju pri zapošljavanju i vrstu društveno prihvatljivih profesionalnih profila i obrazovanja koje devojke dobijaju, a koje ih odvraćaju od studiranja matematike i nauke. Školstvo, kultura mladih, porodica i mediji prenose značenja i vrednosti koje identifikuju muškost sa mašinama i tehnološkom kompetencijom. Istraživanja su istakla polne stereotipe u školama, posebno procese u kojima se devojčice i dečaci usmeravaju prema različitim predmetima u srednjem i visokom obrazovanju, kao i veze koje postoje između obrazovanja i tržišta rada. Objašnjavajući nedovoljnu zastupljenost žena u naučnom obrazovanju, laboratorijama i naučnim publikacijama, istraživanja su istakla uticaj kulture na formiranje očekivanog i poželjnog profila ženskog rada.  

Međutim, uz ovakve klasične stereotipe koji vezuju nauku za muškarce, slave inženjere kao simbole tehnološkog razvoja itd, malo se problematizovala struktura samog polja nauke i tehnike, gde se npr. iziskuju dugi periodi neprekidnog rada na istraživanjima, dugo radno vreme, što isključuje periode koji se vezuju za trudnička odsustva i dr.

Feminizam 1970-ih i 1980-ih video je rešenje u učešću većeg broja žena u oblasti nauke i tehnologije, posmatrajući to pitanje kao pitanje jednakog pristupa obrazovanju i zapošljavanju. Ova liberalna feministička tradicija locirala je problem u ženama (njihovoj socijalizaciji, njihovim aspiracijama i vrednostima) i nije postavljala šire koncipirana pitanja o tome da li i na koji način tehnologija, nauka i institucije mogu da se oslobode balasta patrijarhalnih odnosa i principa.

Iako se u okviru socioloških istraživanja u to vreme problematizovao uticaj društva na naučno polje, poput knjige Thomasa Kuhna “The Structure of the Scientific Revolution” (1970), uloga roda u ovoj diskusiji još uvek nije prepoznata. Rod se u javnoj debate nije uzimao u obzir kao analitičko oruđe za kritiku odnosa partijarhata i razvoja nauke i tehnike.

Tek se sa radovima Carolin Merchant (1980), Elizabeth Fee (1981), Evelyn Fox Keller (1985), Brian Easlea (1981), Nancy Hartsock (1983), Hillary Rose (1983), Ljudmila Jordanova (1980), počela istraživati inherentna patrijarhalnost strukture zapadne nauke. Tako se može uzeti primer Maureen McNeill koja je od početka 1980-ih godina istraživala temu naučnih revolucija kao maskulinih projekata razuma i objektivnosti.

Kao što je to Sandra Harding navela u prvom poglavlju knjige “The Science Question in Feminism” (1986) feministička kritika nauke evolvirala je od postavlja “pitanja žena” u nauci do radikalne postavljenog pitanja nauke u feminizmu.

Feminističke analize tehnologije kretale su dalje od pristupa “žene i tehnologije” da bi ispitale same procese u kojima se tehnologija razvija i koristi, kao i one u kojima se konstituiše rod. Drugim rečima, feministkinje su počele da istražuju rodni karakter same tehnologije.

Ovaj pristup je uglavnom imao dva pravca: jedan pod uticajem radikalnog feminizma, drugi identifikovan sa socijalističkim feminizmom.

U radikalnom feminističkom pristupu ugrađen je koncept tehnologije i nauke kao suštinski patrijarhalnih polja. Na primer, Maria Mies, poznata nemačka sociološkinja i marksistička feministkinja, tvrdila je da apsolutno nema razlike da li žene ili muškarci primenjuju i kontrolišu ovu tehnologiju. Ova tehnologija je sama po sebi instrument dominacije, “nova faza u patrijarhalnom ratu protiv žena”. Tehnologija nije neutralna, već se uvek zasniva na „eksploataciji i dominaciji nad prirodom, eksploataciji i potčinjavanju žena, eksploataciji i ugnjetavanju drugih naroda“.[3] No, Mies ide i dalje, te tvrdi da je u pitanju sama logika prirodnih nauka, čiji je model mašina. Za nju je metod tehničkog napretka nasilno uništavanje prirodnih veza koje postoje između živih organizama, seciranje i analiza ovih organizama do najsitnijih elemenata, kako bi ih, prema planovima muških inženjera, ponovo sastavili u mašine.

Na sličan način, eko-feministkinje su analizirale vojnu tehnologiju i ekološke efekte drugih modernih tehnologija kao proizvode patrijarhalne kulture. Tehnologija se, kao i nauka, posmatra kao instrument muške dominacije nad ženama i prirodom. Na osnovu takvog pristupa nova feministička viđenja tehnologije i nauke bila biizgrađena na vitalnosti i plodnosti ženskosti i prirode; etika brige i odgovornosti postavili bi temelje za neeksploatatorski odnos između prirode i čovečanstva.

Radikalni feminizam, kulturni feminizam i eko-feminizam imali su značajan uticaj na debatu o rodu i tehnologiji, previlazeći samo pitanje modela upotrebe/zloupotrebe, a fokusirajći se na prirodu same tehnologije. Ova pitanju su takođe doprinela debati o isključenosti žena iz procesa inovacija i sticanja tehničkih veština. Tamo gde je liberalni feminizam video moć u smislu odnosa između pojedinačnih ljudi, radikalni feminizam je naglašavao način na koji je moć dublje ugrađena u društvene strukture.

No, dok se radikalni feminizam fokusirao na žensko telo/seksualnost, osnovni fokus socijalističkog feminizma odnosio se na relaciju tehnologije i ženskog rada – plaćenog i neplaćenog.

Naime, promene na tržištu rada su tokom druge polovine dvadesetog veka bile zaista revolucionarne. Na Zapadu je došlo do velike promene u oblasti zapošljavanja – od rada u fabrici do uslužnih delatnosti i kancelarijskog rada, što je ženama dalo novu ekonomsku nezavisnost. Uvođenje računarske tehnologije i kancelarija postaju centralna mesta za socijalistička feministička istraživanja, jer su većinu administrativnih i kancelarijskih poslova obavljale žene.

Zato se fokus istraživanja usmeravao na efekte tehnoloških promena u kontekstu mogućnosti zapošljavanja žena, njihovom iskustvu, radu i kvalifikacijama. Eksploatacija radne snage Trećeg sveta i žene kao izvora jeftine radne snage za proizvodnju kompjutera, tada označeno kao “nova međunarodna podela rada”, takođe je bio tema istraživanja.

Jer, proizvodni odnosi su konstruisani koliko pod pritiscima klasnih, toliko i rodnih podela.

Judy Wajcman, profesorka na London School of Economics and Political Science, uticajna sociološkinja tehnologija i autorka značajnih knjiga poput “Feminism confronts technology” (1991) i “TechnoFeminism” (2004), u ovoj poslednjoj navodi primere u kojima su stvarane i održavane polne segregacije. Rod je podjednako važan faktor u oblikovanju organizacije rada, koliko I klasni odnosi. Tako Wajcman komentariše nalaze Sintije Kokburn iz knjige “Braća: Muška dominacija i tehnološke promene”, na primeru istorije tehnologije pisaćih mašina u Britaniji. Tu autorka opisuje kako je želja poslodavaca da smanje kvalifikacije radne snage bila osnova razvoja nove tehnologije i kako se njena primena odvijala u kontekstu intenzivne borbe štamparskih radnika da zadrže svoj zanatski monopol nad poslom, obezbeđivanjem isključivih prava na korišćenje nove opreme. Njihov uspeh podrazumevao je isključivanje žena iz tog posla. Iznova se pokazalo da je rod važan faktor u oblikovanju organizacije rada koji rezultira usled tehnoloških promena.

Zato Wajcman ističe tradicionalni monopol muškaraca nad tehnologijom kao ključan za održavanje definicije kvalifikovanog rada kao muškog rada. Povezanost između tehnologije, muškosti i onoga što čini kvalifikovan rad je i dalje fundamentalan za način na koji danas se reprodukuje rodna podela rada. “… Rezultat je da mašine bukvalno dizajniraju ljudi sa muškarcima na umu – muškost tehnologije postaje ugrađena u samu tehnologiju”, zaključuje Wajcman.[4]

Sasvim zasebno polje feminističke kritike odnosilo se na neplaćeni rad žena u kući. Od 1970-ih godina, kućni poslovi su prepoznati kao “posao” i postali su predmet ozbiljnog akademskog proučavanja istoričara i sociologa.. Marksističke feministkinje smatrale su da pitanje plaćenog rada ne može biti shvaćeno bez osvrta na neplaćeni rad žena u domovima i da rodna podela rada ne može biti odvojena od kontrole nad tehnologijama koje žene koriste kako na radnom mestu tako i kod kuće.

Iako je pojava novih tehnologija na trenutak donela optimizam, kao moguće rešenje za iscrpljujuće kućne poslove, ipak je na kraju dovela do očiglednog paradoksa, da mehanizacija doma i kućni aparati nisu imali suštinskog uticaja na količinu vremena koje žene provode u domaćinstvu.

Ruth Schvartz Covan u knjizi “Više rada za majku”[5] upravo obraća pažnju na neuspeh „industrijske revolucije“ u ovoj oblasti. Ona ukazuje na protivrečnosti svojstvene pokušajima mehanizacije doma i standardizacije rada u domaćinstvu. Takvi pokušaji narušeni su samom prirodom kućnih poslova – privatizovani, decentralizovani i radno intenzivni. Tako i kućni aparati odražavaju rodnu podelu kućnih aktivnosti i društvenu organizaciju porodice.

Ono što su istraživanja iznela u javnu sferu bilo je dovođenja odnosa javnog i privatnog u središte kritičke pažnje. Jer, do tada se puno pisalo o javnoj sferi rada, kao fundamentalnoj i odvojenoj od kućanskih poslova, koji su bili skrajnuti u manje važnu privatnu sferu.

Socijalističke feministkinje ukazale su na međuzavisnost između rodne podele rada kod kuće i na poslu. Ovako konstruisani muški i ženski identiteti, tako su reprodukovani kroz sve društvene odnose.

 

Odnos feminizma i novih tehnologija

Sa počecima nove tehnološka revolucije, primenom i širenjem informacijsko-komunikacijskih tehnologija tokom 1990-ih godina pratimo i razvoj novih feminističkih paradigmi, kao odgovora na femoneme postmodernog društva kognitivnog pankapitalizma.

Iako smo se u ovom projektu prvenstveno oslonili na termin tehnofeminizma,[6] kao šire postavljen okvir koji problematizuje odnos tehnologije i roda, odnosno društvene uslovljenosti razvoja tehnologije, kao i implikacija po različite forme diskriminacije, uključujući i rodnu, svakako treba istaći feminističke pravce koji se tokom 1990-ih godina javljaju u SAD-u, Britaniji, Australiji, a koji se organizuju oko termina kiberfeminizam,[7] sajberfeminizam ili kibernetski feminizam. U okviru ovih feminističkih istraživanja analizira se odnos roda i novih tehnologija (naročito interneta), ali i vizuelne umetnosti, odnosno onih polja koja se bave inovacijama umetnica u domenu novomedijske umetničke prakse. Iako I dalje postoje neslaganja oko samog termina, to je svakako bio odgovor na nove izazove pozicije roda i identiteta u izmenjenim okolnostima, ali i prostorima generisanim kroz interakciju tehnologije i kulture, odnosno mašine i ljudske osobe.

Nezaobilazna referenca jeste esej Donne Haraway “Manifest kiborga: nauka, tehnologija, i socijalistički feminizam 1980-ih godina” (1985) koje ima velikog uticaja na promišljanje stvaranja promenjivih identiteta, te na mogućnost izgradnje novih rodnih identiteta. Kao socijalistička feministkinja razmatra figuru kiborga kao ironičan politički mit u funkciji feminističkog prisvajanja tehnologije i nadilaženja rodne dvojnosti. Kiborg utelotvoruje mogućnost simboličnog Trećeg: “Kiborg je stvorenje u postrodnom svetu”. Haraway se zalaže se za transgresiju granica, fuziju različitosti i razvijanje alternativa kroz ironiju i savez, postrodni svet u kojem se potiskuju binarne različitosti u društvu, kao što su privatno i javno, prirodno i veštačko ili tehnologija i muškarac sa jedne, a žena i priroda sa druge strane.

Ubrzo se pojavljuje nova generacija feministkinja koja će reagovati na potrebu dekodiranja (tehno)stvarnosti i generisanja novih kulturnih praksi. Tokom 1991/1992. pojavljuju se pionirke novog pokreta. Umetnice i teoretičarke počinju upotrebljavati novokovanicu “cyberfeminizam”.

U Kanadi priznata umetnica high-tech instalacija, Nancy Paterson tako imenuje svoj članak objavljen 1995. godine, u kojem, nasuprot hipererotizovanim cyberženama iz SF imaginarijuma, zagovara dolazak cyberfeministkinja koje će nove tehnologije iskoristiti da se “probiju iz unapred određenih uloga i napisanih dijaloga”, te nastavlja “Transgresija reda i linearne organizacije informacija, sajberfeministkinje prepoznaju kao priliku za redefinisanje „stvarnosti“ pod našim uslovima i u našem interesu. Elektronska komunikacijska infrastruktura ili „matrica“ može biti idealan instrument za pojavu novih feminističkih tema.“[8] U članku se može videti da je Paterson  sasvim svesna da bez kompjuterske pismenosti ženama preti političko-ekonomska marginalizacija.

Sa druge strane australijski umetnički kolektiv VNS Matrix iste godine proizvodi plakat sa Cyberfeminističkim manifestom za 21. vek –imenujući tako svoj radikalno-feministički projekt infiltriranja žena i političke svesti u elektronski prostor.

Još jedan manifest se može prepoznati u to vreme, a to je rad britanske filozofkinje Sadie Plant “Zeroes + Ones: Digital Women and the New Technoculture”(1997), Sadie Plant prati kritične doprinose koje su žene dale napretku računarstva.  Razbijajući mit da su žene žrtve tehnoloških promena, Zeros + Ones pokazuje kako su žene kroz tkanje, računarstvo i telekomunikacije, generacijama uticale na razvoj savremenih mašina digitalnog doba, te istražuje mreže i veze implicitne u nelinearnim sistemima i informacionim tehnologijama. 

Savremeni tehnološki razvoj isprepleten je sa istorijskim primerima, prošlošću, sadašnjošću i budućnošću pozicija žena, otkrivajući mnoštvo veza, paralela, te potencijal hipermedija koji prevazilazi patrijarhalne hijerarhijske strukture moći i percepcije.

Tako krajem 20. i početkom 21. veka, feministiška mišljenja odnosa roda, tela, (tehno)kulture, komunikacija, ali i novih oblika dominacije, generisanja rodnih, klasnih, rasnih predrasuda, koje prate i nove umetničke i aktivističke prakse, predstavljaju istraživačke uvide koji imaju ključno mesto u opisu i konceptualizaciji novog teorijskog polja, koje će se tokom naredne dve decenije granati novim putevima.

***

Tekst je nastao u okviru projekta „Rodni (dis)balans revolucije 5.0: Tehnologija i feminizam“.

Projekat je podržan od strane Vlade Švajcarske, u okviru programa “Kultura za demokratiju”, koji sprovodi Hartefakt fond, Ministarstva kulture Republike Srbije, Muzeja savremene umetnosti u Beogradu, Ambasade Kraljevine Holandije u Beogradu i Ambasade Švedske u Beogradu.

[1] Sayre, A., Rosalind Franklin and DNA. New York: W.W. Norton and Company, 1975.

[2] Fox Kellerr, E. “A Feeling for the Organism: Life and Work of Barbara McClintock”, W.H. Freeman and Company, San Francisco, 1983.

[3] Maria Mies, “Why do we need all this? A call against genetic engineering and reproductive technology”, Women’s Studies International Forum, Vol. 8, No. 6, 1985..

[4] Wajcman, J. Technofeminism, Polity Press, Velika Britanija, 2004, str.27

[5] Ruth Schwartz Cowan, More Work for Mother: The Ironies of Household Technology from the Open Hearth to the Microwave, New York: Basic Books, 1983.

[6] Termin koji koristi Judy Wajcman, australijska sociološkinja, trenutno profesorka na Londonskoj školi za ekonomiju i političke nauke. Tehnofeminizam je i naziv njene uticajne knjige objavljene 2004. godine

[7] Sam termin „kiberfeminizam“ prvi put se pojavljuje u Kiberfeminističkom manifestu za 21. vek ženske umetničke grupe VNS Matrix iz Australije, čije su članice bile Josephine Starrs, Juliane Pierce, Francesca da Rimini, Virginia (1991– 1997).

[8] Paterson, N “Cyberfeminism”, Zbornik radova sa Šestog Internacionalog Simpozijuma o elektronskoj umetnosti, ISEA95, Montreal, 1995.  https://www.isea-archives.org/docs/1995/proceedings/ISEA95_proceedings.pdf, str. 226-228. Pristupljeno 17. maja 2024.